7 dk okuma
Bir makinede kısa devre oluyor ve o makinenin sigortasıyla birlikte ana şalter de açıyor; tesisin tamamı duruyor. Üretim kaybı arızanın kendisinden çok daha pahalıya geliyor. Bu tabloya seçicilik (selektivite) eksikliği denir ve neredeyse her zaman pano tasarımı aşamasında hesap yapılmamış olmasından kaynaklanır.
Seçicilik nedir?
Seçicilik, arıza anında yalnızca arızaya en yakın koruma cihazının açması, üstündeki cihazların kapalı kalmasıdır. Böylece etkilenen bölge arızalı çıkışla sınırlı kalır. İki yolla sağlanır: akım farkı ve zaman farkı.
- Akım seçiciliği — üstteki cihazın manyetik açma eşiği, alttakinin kısa devre akımının üstünde kalır. Küçük akımlı çıkışlarda işe yarar, yüksek akımlarda yetmez.
- Zaman seçiciliği — üstteki cihaz gecikmeli açar, alttakine önce açma şansı verir. Ana ve tali dağıtım arasında kullanılır.
- Bölgesel seçicilik (ZSI) — cihazlar birbirine sinyal hattıyla bağlanır; alttaki arızayı gördüğünü üsttekine bildirir. En hızlı ve en güvenilir yöntem, ancak elektronik açma üniteli kesici gerektirir.
Neden "büyük şalter üste" kuralı yetmez?
Sahada en yaygın varsayım şu: üstteki şalter daha büyük amperajlı olduğu sürece seçicilik sağlanır. Bu doğru değildir. Aşırı yükte (termik bölge) genelde çalışır, ama kısa devrede (manyetik bölge) iki cihazın açma eğrileri kesişir. Kısa devre akımı her ikisinin de manyetik eşiğini aynı anda aştığı için ikisi birden açar.
Kaçak akım tarafında da aynı sorun var
Ana panoda 300 mA, tali panoda 30 mA kaçak akım rölesi varsa, akım farkı vardır ama zaman farkı yoksa ikisi birden açabilir. Bunun için ana taraftaki rölenin seçici (S tipi, gecikmeli) olması gerekir. S tipi röle, alttaki 30 mA'lik rölenin açmasına zaman tanır.
Ne zaman hesap yapılmalı?
Pano imal edildikten sonra değil, malzeme seçilirken. Seçicilik gerektiren bir noktada yanlış cihaz seçilmişse çözüm cihazı değiştirmektir; bu da pano yerleşiminin, bara bağlantısının ve bazen kablo kesitinin değişmesi anlamına gelir. Teklif aşamasında yapılan hesap, sahada yapılan değişiklikten çok daha ucuzdur.
Hangi tesislerde kritik?
- Sürekli üretim yapan tesisler — hattın durması yeniden başlatma maliyeti yaratır (gıda, kimya, cam, plastik).
- Soğuk zincir — kompresörün durması ürün kaybı demektir.
- Veri merkezi ve kontrol odaları — kesinti doğrudan iş kaybıdır.
- Hastane ve kamu binaları — mevzuat gereği ayrılmış devrelerin bağımsız kalması gerekir.
Tek hat şemanızı gönderin; kesme kapasitesi ve seçicilik kontrolünü teklif aşamasında yapıyoruz. Schneider Electric, Siemens, Sigma Elektrik ve Himel ile çalıştığımız için aynı seçicilik ihtiyacına farklı bütçe seviyelerinde seçenek üretebiliyoruz.
Sıkça sorulan sorular
Seçicilik hesabı için neye ihtiyaç var?
Tek hat şeması, her noktadaki beklenen kısa devre akımı ve kullanılacak cihazların marka-model bilgisi. Kısa devre akımı bilinmiyorsa trafo gücü, kısa devre gerilimi ve kablo kesit-uzunluk bilgisinden hesaplanabilir. Bu veriler olmadan yapılan seçicilik iddiası tahmindir.
Farklı markaların cihazları arasında seçicilik sağlanır mı?
Sağlanabilir ama doğrulanması zordur. Üreticiler seçicilik tablolarını kendi ürün aileleri için yayınlar; farklı markalar arasında böyle bir tablo bulunmaz ve eğrilerin üst üste konarak tek tek kontrol edilmesi gerekir. Kritik noktalarda aynı ailede kalmak hem daha güvenli hem de belgelenebilir olur.
Mevcut panoda seçicilik yoksa ne yapılabilir?
Önce hangi noktada eğrilerin kesiştiği tespit edilir. Çözüm genelde üç yoldan biridir: ana taraftaki cihazı gecikmeli açan bir modelle değiştirmek, tali taraftaki cihazın açma eğrisini daha düşük bir sınıfa almak (D yerine C gibi), ya da elektronik açma üniteli kesiciye geçip ayar yapmak. Üçü de cihaz değişimi gerektirdiği için maliyet çıkar.
Sigorta mı otomatik şalter mi daha seçicidir?
Sigortalar yüksek kısa devre akımlarında doğal olarak daha iyi seçicilik verir, çünkü açma süreleri akımla birlikte çok hızlı düşer ve eğriler daha az kesişir. Otomatik şalterin avantajı ise tekrar kullanılabilir olması ve arıza sonrası hızlı devreye almadır. Kritik ana dağıtımda elektronik açma üniteli kesici, hem seçicilik hem kullanım kolaylığı verir.